Dlaczego mózg tak bardzo nie chce ćwiczyć?

Większość z nas traktuje ruch jako sposób na lepszą sylwetkę. Tymczasem największe zmiany zachodzą w mózgu — aktywność fizyczna poprawia nastrój, motywację i odporność psychiczną. Paradoks? Ten sam mózg często zrobi wszystko, żebyśmy zostali na kanapie.

Dlaczego mózg tak bardzo nie chce ćwiczyć?

Choć większość Polaków deklaruje świadomość prozdrowotnej roli ruchu, wciąż co trzeci z nas nie podejmuje żadnej aktywności fizycznej. Oczywiście mamy dobre wytłumaczenia. Winą za brak aktywności zwykle obarczamy pracę i obowiązki domowe. Niezmiennie uniwersalną wymówką jest dla nas brak czasu. Nie ma przypadku w tym, że Polska posiada jeden z najniższych wskaźników work-life balance w UE. Często po dniu pełnym wyzwań wizja odpoczynku i spokoju wygrywa z wysiłkiem, a zmęczenie poznawcze po pracy umysłowej jest błędnie interpretowane jako całkowity brak sił fizycznych.

Bieżnia jako kara

Wyobrażacie sobie, co by było, gdybyśmy człowieka pierwotnego przenieśli do współczesności? Szokiem dla niego musiałby być widok rzędów ludzi dobrowolnie pocących się na bieżniach i przerzucających żelastwo w klubach fitness, ale równie absurdalne byłoby wielogodzinne siedzenie w oszklonych biurach. Jedno i drugie wyglądałoby dla niego jak forma wyrafinowanej tortury.

Może zaciekawi Was fakt, że sama bieżnia rzeczywiście ma dość mroczną historię. Choć jej pierwowzory znali już Rzymianie, w XIX wieku urządzenie zostało zaadaptowane jako narzędzie kary w więzieniach. Osadzeni przez wiele godzin chodzili po ogromnych mechanicznych konstrukcjach przypominających ruchome schody. Wśród więźniów zmuszanych do tej formy wysiłku był między innymi Oscar Wilde. Dziś płacimy abonament, żeby dobrowolnie wykonywać bardzo podobną czynność.

Paradoks polega jednak na tym, że brak ruchu jest dla naszego organizmu znacznie bardziej destrukcyjny niż sam wysiłek. Nasze ciała ewoluowały po to, by chodzić, wspinać się, biegać i stale zmieniać pozycję. Tymczasem współczesne życie oznacza wielogodzinne siedzenie i coraz mniej naturalnej aktywności. Badania pokazują, że już po kilku dniach bezruchu pogarsza się metabolizm glukozy, spada wydolność serca i rośnie ryzyko insulinooporności.

Ćwiczenia działają na mózg jak lek

Większość z nas myśli o aktywności fizycznej głównie w kontekście sylwetki. Tymczasem najważniejsze zmiany zachodzą w mózgu. Regularny ruch wpływa na neuroprzekaźniki odpowiedzialne za nastrój, motywację i odporność psychiczną.

Podczas wysiłku rośnie poziom dopaminy i endorfin, a mózg zaczyna produkować większe ilości BDNF-:  brain-derived neurotrophic factor — substancji określanej przez naukowców jako „nawóz dla neuronów”. BDNF wspiera tworzenie nowych połączeń nerwowych i poprawia funkcjonowanie obszarów odpowiedzialnych za pamięć oraz regulację emocji.

Efekty aktywności bywają zaskakująco silne. Badanie przeprowadzone na Duke University wykazało, że u osób z ciężką depresją regularne ćwiczenia miały podobną skuteczność w poprawie nastroju co leki zawierające sertralinę (Zoloft). Co więcej, osoby ćwiczące rzadziej doświadczały nawrotów choroby— dotyczyło to 8% badanych, podczas gdy w grupie przyjmującej wyłącznie leki odsetek nawrotów wynosił aż 38%.

Nauka pokazuje również, że np. joga może działać jak terapia wspomagająca w schizofrenii i uzależnieniach. Badania wskazują, że pomaga ona redukować negatywne objawy schizofrenii oraz zmniejsza głód alkoholowy u osób uzależnionych. Dodatkowo zwiększa poziom GABA — neuroprzekaźnika odpowiedzialnego za uczucie spokoju i redukcję lęku.

Jeżeli nie przekonałem Was wskazując na wpływ ćwiczeń na mózg to mam jeszcze jeden argument. Regularna aktywność wpływa także na życie seksualne. U kobiet zwiększa pobudzenie, a u mężczyzn ćwiczących systematycznie rzadziej występują zaburzenia erekcji.

Skoro ruch jest taki dobry, to czemu mózg go unika?

Tu pojawia się największy paradoks. Jeżeli ćwiczenia poprawiają nastrój, wzmacniają pamięć i chronią psychikę, to dlaczego tak trudno zmusić się do treningu? Mózg wie co dla niego dobre i sabotuje wspierające go działania? Niestety tak.

Winowajcą jest przede wszystkim układ limbiczny — starsza ewolucyjnie część mózgu odpowiedzialna za emocje i oszczędzanie energii. Z jego perspektywy dobrowolne męczenie się bez konieczności zdobywania pożywienia wydaje się kompletnie nieracjonalne. Dlatego w starciu „bieg czy kanapa?” mózg bardzo często wybiera kanapę.

Niektórzy nazywają to „sportkrastynacją” — odkładaniem aktywności fizycznej po to, by uniknąć chwilowego dyskomfortu. To nie tyle lenistwo, ile mechanizm regulacji nastroju. Jeśli trening kojarzy się z wysiłkiem, nudą albo stresem, jego odłożenie przynosi chwilową ulgę, którą mózg traktuje jak nagrodę.

Problem jest większy, niż mogłoby się wydawać. Co trzeci Polak w ogóle nie ćwiczy, a głównymi powodami są brak czasu i zmęczenie po pracy. Jednocześnie aż 89% Polaków formalnie spełnia normy WHO dotyczące aktywności fizycznej — głównie dlatego, że do statystyk wlicza się chodzenie do sklepu czy przemieszczanie się pieszo. Kiedy jednak spojrzymy wyłącznie na sport uprawiany w czasie wolnym, odsetek aktywnych osób spada do około 34%.

Mózg można jednak „oszukać”

Dobra wiadomość jest taka, że mózg bardzo dobrze uczy się ruchu. Badania pokazują, że regularne ćwiczenia zmieniają aktywność neuronów odpowiedzialnych za motywację i nagrodę. Powstaje coś w rodzaju „pamięci ćwiczeń” — im częściej się ruszamy, tym łatwiej jest nam zacząć kolejny trening.

Dlatego najtrudniejszy jest pierwszy krok. Każdy spacer, każdy krótki trening i każde wejście po schodach wysyła do mózgu sygnał, że ruch jest bezpieczny i korzystny. Z czasem system „Stop” słabnie, a aktywność zaczyna wymagać coraz mniej wysiłku psychicznego.